Βασιλικη Καμτσαδελη

Xάρις στην εξέλιξη της ιατρικής επιστήμης και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής, το προσδόκιμο ζωής έχει αυξηθεί. Έτσι, όλο και μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού εισέρχεται στην Τρίτη Ηλικία, η οποία έχει ως επίσημη έναρξή της τα 65 έτη. Η Τρίτη Ηλικία μπορεί να θεωρηθεί ιδιαίτερα ευαίσθητη ηλικία, όσον αφορά τις αυξημένες της ανάγκες, αλλά και την εκπλήρωση αυτών.

Πάρα πολλές φορές, στα πλαίσια της συναναστροφής μας με τα ηλικιωμένα μέλη της οικογένειάς μας (ή και έξω από αυτήν) διαπιστώνουμε ότι οι οικείοι μας πλέον τυγχάνουν αυξημένης φροντίδας και προσοχής. Προκύπτουν νέες προκλήσεις, που αφορούν θέματα υγείας, αλλά και αντιμετώπισής  τους, τόσο σε πρακτικό, όσο και σε ψυχοκοινωνικό επίπεδο. Οι ηλικιωμένοι καλούνται να αντιμετωπίσουν νέες συνθήκες ζωής (για παράδειγμα, συνταξιοδότηση, νέοι κοινωνικοί και προσωπικοί ρόλοι, ασθένειες, απώλειες αγαπημένων, αποχωρισμός παιδιών, συμμόρφωση σε τυχούσες φαρμακευτικές αγωγές, χρήση υποστηρικτικών μέσων κ.ά.), με αποτέλεσμα, να κρίνεται απαραίτητη η εξειδικευμένη διαχείριση τους. Οι δύο πλέον συνήθεις νόσοι που πιθανόν να κληθεί να αντιμετωπίσει ένα ηλικιωμένο άτομο και το πλαίσιο του είναι η Άνοια και η Κατάθλιψη.

Άνοια

Είναι συχνό φαινόμενο ένας ηλικιωμένος να αρχίζει να ξεχνάει. Είναι, επίσης, συχνό να ακούμε τους οικείους του να θεωρούν πως αυτή η νέα πραγματικότητα είναι φυσιολογική. Φράσεις όπως «είναι φυσιολογικό να ξεχνάει» , «είναι μεγάλος άνθρωπος», «όταν γερνάμε είναι λογικό να ξεχνάμε», είναι αρκετά κοινές. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πως ένας ηλικιωμένος άνθρωπος δεν αναμένεται να ξεχνάει. Αυτό που αναμένεται φυσιολογικά είναι η σκέψη και η διαδικασία της μάθησης να είναι πιο αργές. Ίσως, γερνώντας, να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να αποθηκεύσει, κωδικοποιήσει ή να ανακαλέσει πληροφορίες, αλλά όχι να ξεχνάει. Αυτός είναι και ένας συχνός λόγος για τον οποίο τα πρώτα συμπτώματα της Άνοιας παραβλέπονται από το περιβάλλον και παραμένουν αδιάγνωστα για πολύ καιρό.

Με τον όρο Άνοια (Dementia) αναφερόμαστε σε ένα γενικό σύνολο συμπτωμάτων, με κάποια από τα κυριότερα να είναι οι διαταραχές της μνήμης (ο ασθενής ξεχνά τα πρόσφατα γεγονότα, ενώ, στα αρχικά στάδια τουλάχιστον, οι παλιότερες μνήμες μένουν σχετικά ανέπαφες), της οπτικοχωρικής ικανότητας (ο ασθενής μπερδεύεται, αποπροσανατολίζεται, χάνεται στο χώρο), της λεκτικής ευφράδειας (το λεξιλόγιο του ασθενούς πτωχαίνει, η ανάκληση λέξεων όλο και δυσχεραίνει, δε του είναι εύκολο πια να βρει τις σωστές λέξεις ώστε να εκφραστεί), της προσοχής και συγκέντρωσης (ο ασθενής δεν είναι σε θέση να παραμείνει συγκεντρωμένος και να εκτελέσει επιτυχώς μια δραστηριότητα), της κρίσης (ο ασθενής δεν μπορεί να επιλύσει καθημερινά προβλήματα)  ή και της συμπεριφοράς (ο ασθενής υιοθετεί συμπεριφορές πρωτόγνωρες, που μπορεί να θέσουν τον ίδιο η τους οικείους του σε άβολη/ δύσκολη θέση, οι αναστολές αίρονται η συμπεριφορά διακινείται αποκλειστικά και μόνο από την όποια επιθυμία αγνοώντας κοινωνικούς κανόνες)  και , τα οποία οδηγούν σε έκπτωση της λειτουργικότητας, δηλαδή δυσχεραίνουν την καθημερινότητα του ασθενή (και πολλές φορές καθιστούν τον ασθενή εξαρτώμενο από τους φροντιστές του).

Τις περισσότερες φορές οι ίδιοι οι ασθενείς δεν αντιλαμβάνονται τις μεταβολές αυτές και είναι ο λόγος που το περιβάλλον συνιστάται να μην αγνοεί τυχούσες ασυνήθιστες αλλαγές. Διαχωρίζεται συνήθως σε τρία στάδια: το ήπιο, το μέτριο και το σοβαρό. Οι αλλαγές τις περισσότερες φορές είναι μη αναστρέψιμες, συνεπώς η έγκυρη διάγνωση είναι καθοριστική. Δεν υπάρχει θεραπεία για την άνοια, αλλά υπάρχουν παρεμβάσεις που αναχαιτίζουν την ανάπτυξη και εξέλιξη της διαταραχής.

Πότε, λοιπόν, πρέπει να ανησυχήσουμε; Όταν ο άνθρωπός μας ξεκινάει να:

• - ξεχνάει ονόματα πολύ οικείων προσώπων του ή πολύ πρόσφατα γεγονότα
• - ψάχνει λέξεις συχνά
• - δυσκολεύεται στην εκτέλεση αγαπημένων του δραστηριοτήτων του
• - αποπροσανατολίζεται στο χώρο ή και χρόνο
• - γίνεται απαθής
• - αλλάζει η προσωπικότητά του

Κατάθλιψη

Πολλές φορές, όμως, οι ηλικιωμένοι μπορεί να πάσχουν από Κατάθλιψη, χωρίς κι αυτή να έχει επαρκώς διαγνωσθεί ή αντιμετωπισθεί. Η Κατάθλιψη μπορεί να είναι ένα από τα πρώτα συμπτώματα της Άνοιας ή μπορεί να υφίσταται και ως αυτούσια/ ξεχωριστή διαταραχή. Κάποια από τα κοινά τους συμπτώματα περιλαμβάνουν τα εξής:

• - διαταραχές μνήμης
• - απόσυρση
• - απάθεια – απώλεια ενδιαφέροντος
• - δυσκολία συγκέντρωσης

Τα κύρια συμπτώματα της Κατάθλιψης μπορούν να είναι:

• - έντονα πεσμένη διάθεση το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας
• - αξιοσημείωτα μειωμένο ενδιαφέρον ή ευχαρίστηση από δραστηριότητες
• - σημαντική αύξηση/μείωση βάρους
• - σημαντική αύξηση/μείωση ωρών ύπνου
• - ψυχοκινητική διέγερση ή επιβράδυνση
• - κόπωση ή μειωμένη ενέργεια
• - αίσθημα αναξιότητας ή ενοχής
• - διαταραχή συγκέντρωσης
• - σκέψεις θανάτου

Πολλές φορές, όπως και στην περίπτωση της Άνοιας, τα συμπτώματα της Κατάθλιψης αγνοούνται, αφού θεωρείται «φυσιολογικό» ένας ηλικιωμένος να είναι πιο «στενάχωρος», «απαθής», «βαρύς». Πρόκειται για μύθο, καθώς η παραπάνω συμπτωματολογία δεν εντάσσεται σε καμία περίπτωση στη διαδικασία της φυσιολογικής γήρανσης.  Φυσικά, η διάρρηξη της λειτουργικότητας του ατόμου είναι πάντα ένα βασικό κριτήριο το οποίο θα πρέπει να γίνει οδηγός και να μας κινητοποιήσει για αναζήτηση βοήθειας.